PUTNI  PRAVAC  U  PARKU  PRIRODE  STARA  PLANINA

P R E D L O G    M A R Š R U T E

dolinom reke VISOČICE

 

Gornje Ponišavlje se prostire od u gornjem toku reke Nišave I raspolaže sa 195 lokaliteta, 25 arheoloških nalazišta, 27 crkava I Manastira, 7 gradova I utvrđenja, 7 islamskih spomenika, 2 urbane celine, 20 objekata narodne arhitekture, 10 spomenika podignutih borcima u NOR. Među ovim spomenicima 30-tak spomenika je proglašeno “kulturnim dobrima pod zaštitom državce, a nekoliko je se nalazi na listi svetske kulturne baštine, prema kriterijumu UNESK-a I to su:

Kuća porodice Hristić, koja je pod zaštitom države od 1953.god. , a od 1979.god. proglašena je dobrom od izuzetbnog značaja,

Pirotska tvrđava “Gradić” pod zaštitom države od 1953.god. , a od 1979.god. proglašena je dobrom od velikog značaja,

Manastir Sv. Jovan Bogoslov kod sela Poganovo pod zaštitom države je od 19567.god. , a od 1979.god. proglašen je dobrom od velikog značaja.

 

 Reka  VISOČICA

VISOČICA je dugačka 84 Km ( u Srbiji je dužina svih sektora 69Km, a u Bugarskoj teče dužinom od 15 Km) I desna je pritoka reke Nišave. Ima 810 Km². Visočica nastaje od nekoliko izvora ispod planinskog vrha Kom ( 2016m) na jugoistočnom delu Stere planine u Republici Bugarskoj. U Srbiji u opštini Dimitrovgrad ulazi  2 Km JI od sela Donji Krivodol i do sela Slavinja ova reka je poznata kao reka Komštica , po selu Komštica u Bugarskoj. U ovom delu Srbije Visočica je široka 5  do 7 m. a dubina varira od godišnjeg doba od 40 do 80 cm, a u srednjem I donjem toku reka je širine 20 do 30 m.Od ulaska u Srbiju reka Visočica meandrira I teče u pravcu JI-SZ do ušća sa trekom Toplodolska reka. Od sela Slavinja reka dobija prepoznatljivo ime Visočica, koje semenja u reku Temšticu , nizvodno od mesta vde Visočica prima Toplodolsku reku , nedaleko od mesta “Mrtvački most”. Ukupan pad u Srbiji iznosi 509 m, a koeficijenat razvitka  toka je 1,95.

U toku jedne godine na slip reke Visočice se izluči: 688.000.000 m³ vodenog taloga.

Veće desne pritoke su: Vodenička reka, Rosomačka reka, Dojkinačka reka, Gostuška reka, Toplodolska reka, Rudinjska i Klajća. Veća leva pritoke je Pokrovštica.

Vodenička reka izvire u delu zvanom Ravnice, JI od vrha Dobro jutro. Ova reka prema jugu prima sa leve strane Svinjarsku reku i Gradišnicu, posle kraćeg toka ka JI protiče kroz selo Senokos i selo Kamenica i kod sela Brajkovci uliva se u reku Visočicu.

Rosomačka reka je dugačka 11,3 Km i nastaje od nekoliko slabijih izvora pod vrhom Dobro jutro i uliva se posle skoto pravog toka S-J u reku Visočicu kod sela Slavinja.

Dojkinačka reka je dugačka 25 Km kod turističkog kompleksa Vrelo, prima sa leve strane Jelovačku reku. U delu koje je poznato kao ádrelo ova reka ima džinovske lonce, koje je i Jovan Cvijić opisivao.

Gostuška reka je dugačka 10,9Km, presecan proticaj je 300 L/s, izvire pod vrhom Belan i u rekzu Visočica se uliva kod sela Velika Lukanja,

Toplodolska reka ima dužinu od 19,8 Km u svom slivu ima više od 260 Km rečnih tokova. Izvire na prostoru između Žarkove čuke, Tupanara, Midžora i Dudog bila. Sa leve strane reka prima Dubravu, a sa desne strane Požarsku reku. Površina sliva je 135,25 Km² , aprosečna širina sliva je 6,22 Km. Niži delovi sliva primaju 700 do 800 mm padavina ,a delovi sliva od 1000 do 1500 m n.v dobijaju 800 do 1000 mm padavina. To znači da slip  cobija 121.725.000 m³.

U geološkoj građi sliv Toplodolske reke izgrađen je od       CRVENIH  SITNOZRNIIH PERMSKIH  PEŠČARA  i KONGLOMERATA  KONTINENTALNE FACIJE.

Rudinjska reka je dugačka 8,5 Km  izvire istočno od sela Mirkovci, ima mali broj pritoka, a u toku letnjih meseci, često i presuši.

Pokrovštica je dugačka 4,1 Km , izvire kod sela Pokrivštica i teče prema severu i kao leva pritoka uliva se u reku Temšticu.

DUŽINA  VEĆIH  REKA: Svinjarštica:5,1 Km, Klajća:12,9 Km, Bela reka: 5,0 Km, Belska reka: 6,8 Km, Vodenička reka: 15 Km, Kaljnik: 5,4 Km.

Klimatske prilike područja VISOK:

srednje JANUARSKE temperatura su od -5 do -10 °C,

srednje JULSKE temperatura su od +20 do +25 °C,

Prosečna visina padavina u slivu reke Visočice je: od 600 do 1000 mm.

Pojava SNEGA:

u selu Dojkinci ( na 880 m n.v.) je prosečno: 56 dana u godini ( min.25 – max. 106 dana),

u selu Visočka Ržana ( na 700 m n.v.) sa snežnim pokrivačem je 30 dana.

u selu Topli Do ( na 700 mn.v.)

u selu Velika Lukanja ( 600 m n.v. )

u selu Smilovci:46, s.Temska ( 380 m n.v.) :21.

GEOLOŠKI  SASTAV:

Od kristalastih škriljaca ( argilošisti, filiti, amfiboliti, granitoidni gnajsevi ) izgrađeni su delovi sliva iz,eđu Koma, Male poljane, Dobrog jutra i Debelog rida.

Posebna karakteristika sliva reke Visočice su agrilošisti, javlaju se u vidu : tankih ploča, koje je sanovništvo koristilo za pokrivanje kuća, ograđivanje dvorišta i imanja…

Sitnozrni permski peščari i konglomerati kontinentalne facije su vrlo rasprostraneni u slivu Toplodolske reke i u donjem toku reke Visočice.

Ove stene predstavljaju glavnu masu : Midžora, Vražja glava, Tri čuke, Tupanac, Babin zub u pravcu reke Visočice.

Stene mezozojske starosti ( period – JURA,  peskovito-liskunoviti škriljci) se pružaju u pojasu različite širine od ušća Toplodolske reke u reku Visočicu do Brlske reke na teritoriji susedne Bugarske. Najveće rasprostranjenje ovih stena je oko Zavojskog jezera i sela Velika Lukanja.

 

U reljefu reke Visočice Jovan Cvijić je izdvojio 4 osnovne celine:

1. venac Stare planine, 2. zona glama i Kuala, 3.dolinu Visočice i 4.Vidlič.

Zavojsko jezero se nalazi na mesta potopljenog istoimenog sela kada je posle prirodne katastrofe 25.02.1963.god. ( urvinskog klizanja dela brda sa desne strane današnje brane u mesta zvanom Izvorski dol, usted  otapanja snega). Kliženje je zahvatilo oko 240.000 m² između kota 960 i 790 m, dužina klizišta je bila 1,3 Km, a prosečna širina je bila 160 do 220 m. Za početak stvaranja Zavojskog jezera se uzima 26.02.1963.god. jer je tadašnji urcinski proces nadjačao napore ljudi da speče svaranje brave.

Zemljana brana kojom je pregrađena reka Visočica ima pkeko 1.950.000 m³, a najveća dubina jezera je preko 34 m. materijala i u osnovi je širine 530 m,a u jkruni je od 120 do 140 m. formirano jezero dužine oko 16 Km na 612 mn.v, u čijoj akumulacije se nalazi oko 160 mil.m³ vode. Površina sliva je 584 Km²

 

klisura  VLADIKINE  PLOČE

( crvena strelica i zaokruženo područje )

 

Položaj na karti opštine Pirot
klisura dužine oko 2 Km VLADIKINE  PLOČE	klisura dužine oko 2 Km VLADIKINE  PLOČE

Između sela Rsovci i sela Pakleštica na oko 3 Km dužine, počinje klisura Vladikine place od pećine Potpeć, a završava se kod potoka Kozarnik.

U klisuri ima nekoliko meandara, klisura je duboka oko 200 ma pri dnu prelazi u usan kanjon kroz koji prolaza reka Visočica.

O klisuri Vladikine place je pisao i Feliks Kanic 1871.god. koji u drugoj knjizi  monografije o Sbiji kaže:” Tajanstvene priče se ispredaju o Vladikinoj ploči koja se nalazio između Pakleštice i Rsovaca…”

Milan milicevic 1884.god. , Gavrilo Vidanović 1955.god. Jovan Petrović 1976.god.

U periodu 1985 I 1986.god. Stevan Stanković je sa svojim timom istražio 11 pećina.

Pećina  TOPLICA je dugačka 35 m, kanal je širok 1,5m, a visok preko 5m, nalazi se na desnoj strain reke Visočice, ulaz je širok 6m, a visok 5m, leži na 13m iznad korita reke.  Pećina se završava vertikalnim procepom preko 9 m dubine.

Pećina  NATPEĆ je dugačka 9 m, to je mala potkapina , levo od ulaza Potpeći, otvor je prečnika 1m, 20 m od nivoa reke I predstavlja stariji stadijum u razvoju Potpeći.

Mišja pećina ima ukupnu dužinu premerenih kanala 83m, nalazi se u laktu uklještenog meandra Visočice, na početku najužeg dela klisure. Ulaz je na 15 m od nivoa reke, širok je 4m, visok 4,5m. Glavni kanal je dužine 32 m,a širine je 2 do 3m.

Vodena pećina je u tom periodu istražena do 63m kanala, nalazi se 10m uzvodno od Mišje pećine i 22m iznad nivoa reke. Otvor je širok3m, a visok 5m. ODMAH PO ULAZU JE  JAMA OD  6M  DUBINE-OPREZ.  Niz glavni kanal se posle jednog stepenika ulazi u centralnu dvoranu  širine 6 m i visine preko 10m.

Bezimena potkapina je na desnoj strani reke Visočice, naspram Mišje pećine , na 10m iznad reke, duboka je 5m, širine 1,5m, a visoka 4m.

Vetrena pećina je sa leve strane, dugačka je 22m do oburvanog dela, na 86m iznad korita, gornji ulaz leži na 17m iznad reke, a donji je na 12m.

 

najveća i najlepša pećina u ovom delu Visoka je :

PEĆINA  VLADIKINA  PLOČE ima oko 660m dužine i se nalazi u vrhu velikog obluka i sipara na levoj strani klisure na 86m iznad reke. Visina ulaza je 18m, a širina je 12m. Dužina glavnog pećinskog kanala je 190m. Levo od ulaza su 2 potkapine. Prva potkapina je visine 10m i širine 3m,a dugačka je 7m. Druga potkapina je dugačka 28m.

Na zidovima pećine postoje brojni natpisi godina, ali se posebno ističe jedan sa natpisom 1361.god.

Na 87m od ulaza nalaze se ostatci neke građevine koje su do te mere uništena da je njihovo istarživanje i rekonstrukcija skoro nemoguća. Na osnovu analiza ( metodom C14) komada drveta  iz prvog odbrambenog gremena koji je analitiran u Institrutu “Ruđer Bošković” u Zagrebu utvrđena je starost 385 ±130BP godina, odnosno starost se procenjuje na 1565.god. Starost sige je procenjena na 25.000godina.

Preuzeto iz knjige : Dr. Stevan M. Stanković “ GEOGRAFIJA  PONIŠAVLJA ”, Beograd 1997.

 

Pećina kod lipe je dobila ime po lipi i hrastu koji se nalaze na ulazu u pecinu. Pećina je istražena do 60m kanala, nalazi se na 125m iznad nivoa reke. U pecina je i dvorana širine 15m, a visine 8 m u zadnjem delu dvorane  staloženo je 4 m debele saliva sige i prekrivene stubovima i stalagmitima i još mnogo toga.

Na osnovu analiza ( metodom C14) komada drveta, koji je analitiran u Institrutu “Ruđer Bošković” u Zagrebu utvrđena je DA JE VATRA GORELA  JOŠ OKO 780 godine pre nove ere.

U pecina je na kraju prve dvorane, nadeni su razbacani ostatci ljudskog skeleta i rbine od pečene gline. Rbine su bile posude za vodu. Ekspertizom akademika Mirka Maleza iz Zagreba , a  na osnovu viličnih kostiju, utvrđeno je da je Jedan skelet pripadao osobi staroj 18do20 godina, a druga osoba je bila starosti od oko50 godina. Starija osoba je je imala jako abradirane zube, što je moglo biti posledica ishrane ili štavljenja kobe žvakanjem.  

Na osnovu analiza ( metodom C14) ostataka skeleta, koji su analitirani u Institrutu “Ruđer Bošković” u Zagrebu utvrđena je da skeleti potiču iz 220 godine nove ere, odnosno da su iz predslovenskog perioda, možda Tračani.

Preuzeto iz knjige : Dr. Stevan M. Stanković “ GEOGRAFIJA  PONIŠAVLJA ”, Beograd 1997.

Trifunova pećina je dobila ime po čobaninu  is sela Rsovaca, koji je u njoj čuvao ovce, nalazi se ispod “Pećine pod lipom” na 115m iznad nivoa reke. Kanal je dužine 15m, širok je 3m , a visinia je 1,5m.

Pećina ladnica je dugačka 17m i nalazi se na 175m  iznad nivoa reke Visočice, a ime je dobila jer u letnjem periodu u njoj duva dosta hladan vazduh. U pecina je dvorana širine 14m i visine 6m.

 

LITERATURA :

1. Jovan Cvijić: Geomorfologija, knj. I, Beograd, 1924.

2. M.Protić: Geološki sastav I tektonika Stare planine. Geološki institute Kraljevine Jugoslavije, sv. IV, Beograd, 1934.

3. Stevan M. Stanković: Justina rečne mreže u slivu reke Visočice. Pirotski zbornik br. 1, “Sloboda”, Pirot, 1968.

4. Stevan M. Stanković: Režim reke Visočice. Glasnik SGD sv. XLVIII, br.2, Beograd, 1968.

5. Stevan M. Stanković: Zavojsko jezero. Pirotski zbornik br. 2, “Sloboda”, Pirot, 1969.

F.Kanic ( 1985) : Srbija – zemlja i stanovništvo od rimskog doba do karaja 19.veka. Srpska književna zadruga, knj. II, Beograd.

M.Milićević ( 1884) : Kraljevina Srbija, Beograd.

J.Petrović : 1976) Jame i pećine SRSrbije. Vojnogeografski zavod, Beograd

 

 

Crkva Sv.Petra i Pavla se nalazi na 22 Km od Pirota, a u selu Rsovci u pećini brda Kalik. Freske datiraju iz 13 veka, kao i zapisi. Crkva je dugačka  sa južne strane7,7m a sa severne je dugačka 8,10m
crkva u pećini u selu Rsovci	freska na zidu u crkvi - pećini u selu Rsovci - " Ćelavi ISUS"
reka Visočica - nizvodno od brane Zavojskog jezera, a u blizini Mrtvačkog mosta

 

 

U Pirotu 2007.god.

Pripremio:

Dragan Nikolić prof.geografije